Reparatie van een Weissbrod piano

(het stemblok is kapot)

Een mooie oude zwarte piano. Merk Weissbrod. Klinkt goed, speelt goed, prima dus.

Eén probleem, hij is snel vals, vooral in de bas. En dan echt vals, noten die helemaal nergens meer op lijken.

Bijna altijd is er dan een probleem met het stemblok. En hoe simpel het probleem ook lijkt, de oplossing is dat niet.

Een stemblok vervangen is niet niks. Het begint al bij de diagnose: is het stemblok echt kapot of kan er nog iets aan de stempennen gedaan worden?

Het gaat hier om een weissbrod piano die pas een paar jaar geleden aangeschaft is, geheel gereviseerd.

Al gauw bleek dat de stemmer best vaak moest komen omdat sommige noten toch wel erg gauw vals werden.

Hier en daar wordt er dan plaatselijk ingegrepen en soms helpt dat, even.

Maar op de lange duur blijkt dat de situatie alleen maar verslechtert.

Reden is dat het stemblok, een groot stuk hardhout waarin gaten geboord zijn waarin de stempennen dan weer vast moeten zitten, kapot is. Dat is een langzaam maar onomkeerbaar proces. Ook niet te volgen want bij een piano is het stemblok meestal niet te zien. Dus ook mankementen zijn met het blote oog niet te zien.

De diagnose zou gesteld moeten worden door met een oorspiegel in gaten van de stempennen te kijken. Maar dit werkt lang niet altijd. Wat er precies kapot is, barsten in het hout, kapotte lijmverbindingen, blijft meestal een raadsel tot de piano helemaal uit elkaar wordt gehaald. Een moeilijke reparatie dus en moeilijk inschatbaar.

Een foto van de bassectie van de piano.

Zichtbaar zijn de stukjes rubber die aangeven dat er al lang sprake is van tobben: snaren die nauwelijks nog stembaar zijn worden afgedempt zodat ze niet meeklinken.

Ook zichtbaar, maar dan moet je wel heel goed kijken en weten waar je naar moet kijken, is een lichte welving van het frame tussen de twee grote schroeven boven. Daarachter zit het echte probleem.

De diskantsectie, hier is niks mee mis behalve dat er wel erg dikke stempennen zijn aangebracht bij de recente revisie.

En wat een mooi frame!

Zichtbaar zijn de nieuwe hamerkoppen en snaren. En toch moet de piano uit elkaar!

De hele piano, ontdaan van bodem met pedalen, alle panelen, het klavier en ook alle snaren en stempennen.

Nu moet het frame uitgebouwd worden.

Dit zijn alle schroeven waarmee het frame vast zat.

Op een stuk karton gestoken als een sjabloon om later iedere schroef op dezelfde plaats terug te kunnen plaatsen.

Het frame is nu met een schuine beweging uit de piano verwijderd.

Het stemblok, althans de voorzijde, wordt nu voor het eerst zichtbaar!

En dit is dan het stuk in de bas.

De oorsprong van alle kwaad blijkt dus een lekkage te zijn die ooit heeft plaats gevonden, te zien aan de verkleuring boven en onder de stempengaten. De uiterlijke schade aan de kast is gerepareerd maar het ernstige gevolg van de bloemenvaas(?) niet. Door de lekkage is een lijmverbinding van de toplaag hout van 18 mm dik in het stemblok losgelaten. Dit is te horen door op het hout te kloppen en vervolgens ook te zien door het boren van een proefgat. Door deze fout kunnen de verschillende lagen hout in het stemblok met verschillende richtingen nerf bij veranderingen van temperatuur of vochtigheid verschillend bewegen en dan schiet de stempen die klem zou moeten zitten in dit hout los.

Nu nog de reparatie van van dit alles!

Na mallen gemaakt te hebben van de precieze layout van de bassectie wordt voor het eerst een hakbeitel in het stemblok gezet. De bovenste laag stemblok met vertikale nerf is 18 mm dik en is losgelaten van de rest van het stemblok met horizontale nerf. De twee lagen kunnen door het ontbreken van een goede lijmverbinding verschillend bewegen.

Even een rekensommetje: de gebruikte stempennen zijn 60 mm lang. Daarvan is 40 mm bruikbaar om klem te zitten in het stemblok. Daar gaat nog eens 8 mm af vanwege de dikte van het frame. Blijft over 32 mm. Daarvan zit dus 18 mm in de eerste laag en 14 mm in de tweede laag. Als die twee lagen niet één geheel zijn kan dat niet goed gaan.

Jammer dat zoiets niet van de buitenkant te zien is maar pas na zo'n grondige demontage.

Ook merkwaardig om te zien, schokkend eigenlijk, is dat in de stempengaten van de bas in ieder gat een stukje schuurpapier is gestopt. Ongetwijfeld vanuit een absurde gedachte dat daardoor stempennen vaster zouden zitten. Het betekent wel dat de reparateur wist dat er moeilijkheden met de stemvastheid te verwachten waren.
Ruw is nu een soort bak uit het stemblok gekapt van 4 cm diep waarin nognet de uiterste puntjes van de oude stempengaten te zien zijn.

De bodem van de bak en de randen moeten nog heel precies vlak gemaakt worden waarna een nieuw stuk blok hier in gelijmd kan worden.

Het serienummer, aan de voorzijde bijna niet meer leesbaar is in de fabriek met krijt achterop het frame geschreven.
Uit veiligheidsoverwegingen wordt de diskantpartij van het stemblok ook vernieuwd. Daardoor kunnen er straks stempennen van één maat, de standaard, dunste maat gebruikt worden. Ook daar blijkt hier en daar de toplaag van het stemblok los te zijn geraakt.
De gedeeltes van het stemblok waar de stempennen zich bevinden zijn nu helemaal uitgehakt en daarvoor zijn drie blokken van nieuw stemblokmateriaal passend gemaakt.
Hier zijn die drie blokken geplaatst. In de diskant zijn de blokken passend, in de bas steekt het blok uit om daar de precieze vorm van de bassectie uit te hakken zodat deze een integraal geheel met het stemblok gaat maken, wat in de oorspronkelijke situatie gerealiseerd werd met een losse opgeplakte plank. Een constructie die gebleken is kwetsbaar te zijn.
Dit is het losse blok van de bassectie. Een begin is gemaakt met het uithakken van de definitieve vorm. Te zien is ook dat het gebruikte materiaal gelaagd beukenhout is (Delignit genaamd). Dit stemblokmateriaal kan eigenlijk niet meer kapot mits de vorm klopt. Vorming van barsten ten gevolge van erge droogte is hier uitgesloten.
De drie blokken zijn ingelijmd. Als lijm wordt een speciale tweecomponent resorcinollijm gebruikt die spleetvullend is en zeer sterk is ook onder hoge stress.
Op beide foto's, de diskant en de bas is te zien hoe de lijm uit de kieren gedrukt wordt. De overtollige lijm wordt weggesneden als het hardingsproces vijf uur onderweg is. Na 20 tot 25 uur is de lijm ontzettend hard en sterk geworden en kan teveel lijm alleen nog met grote moeite weggeslepen worden.
Na tien uur kunnen de lijmklemmen er af. Zo ziet de definitieve diskant van het stemblok er uit. Deze constructie wordt straks onzichtbaar door het frame dat alles afdekt. Dan worden de gaten voor de stempennen pas geboord.
Een kleine reparatie moet nog gebeuren; er is een stukje van de lijmverbinding van de baskam kapot, hier rechts zichtbaar. Dit soort foutjes zijn bij vrijwel elke piano wel te vinden, zijn ook niet zo erg, maar nu de piano toch helemaal uit elkaar ligt is het eenvoudig te repareren. Met wat lijm in de barst en twee lijmklemmen zou het geluid van de diepste bas kunnen verbeteren.
Het frame dekt het stemblok af. Door de gaten in het gietijzer is het stemblok nog te zien. Rechts zijn de eerste drie rijen gaten geboord.

Hieronder het zorgvuldig boren van de gaten. Er wordt een speciaal voor dit doel vervaardigde boor gebruikt die door een snelle spoed de houtsplinters snel uit het gat verwijderd waarbij afzuiging nodig is. Te zien is ook dat het gat onder een hoek geboord wordt waardoor de stempen later schuin naar boven staat en zich daardoor vast trekt.

En dan na enkele uren snaren aanbrengen en daarna de onderdelen van de kast weer aanbrengen is het resultaat een piano met de standaard (is dunste) maat stempennen die er weer voor decennia tegen kan.
Nu nog stemmen!

Bij het stemmen wordt geleidelijk ongeveer 18.000 Kg spanning aangebracht op de constructie van stemblok en frame. Nu blijkt of de reparartie werkt!